Temel hemşirelik terimleri

36 terim

Ağrı değerlendirmesi: Ağrının yeri, şiddeti, niteliği, başlangıcı, süresi, artıran ve azaltan etmenleriyle sistematik olarak sorgulanması. Ağrı, hastanın ifade ettiği şeydir: şiddet için sayısal veya yüz ifadeli ölçekler, kendini ifade edemeyen hastalarda davranışsal ölçekler kullanılır. Her girişimden sonra ağrı yeniden değerlendirilir ve kaydedilir.
Aldığı-çıkardığı sıvı takibi: Hastanın belirli bir sürede ağızdan, enteral ve parenteral yolla aldığı tüm sıvıların; idrar, kusma, dren ve diyare gibi çıkardığı sıvılarla birlikte mL olarak kaydedilmesi. Kalp ve böbrek yetmezliğinde, diüretik tedavisinde ve dehidratasyon riskinde sıvı dengesini gösterir; günlük tartıyla birlikte yorumlanır.
Ateş: Hipotalamustaki ısı ayar noktasının yükselmesiyle vücut sıcaklığının normalin üzerine çıkması; erişkinde genellikle 38 °C ve üzeri ateş kabul edilir. Çoğunlukla enfeksiyona yanıttır. Hemşire ölçüm yolunu kaydeder, sıvı alımını destekler, titreme ve dehidratasyonu izler; nötropenik hastada veya yenidoğanda ateşi hemen bildirir.
Basınç yarası: Genellikle kemik çıkıntıları üzerinde ya da tıbbi bir cihazın altında, uzun süreli basınç veya basınçla birlikte sürtünme ve makaslama sonucu deri ve alttaki dokuda gelişen lokal hasar. Evre 1'den (bütün deride basmakla solmayan kızarıklık) Evre 4'e (kas, kemik veya tendon görünür) sınıflanır; ayrıca evrelendirilemeyen yara ve derin doku hasarı vardır. Önleme: düzenli pozisyon değişimi, basıncı dağıtan yüzey, cihaz altındaki derinin kontrolü, temiz-kuru cilt ve yeterli beslenme.
Beden kitle indeksi: Vücut ağırlığının (kg) boyun metre cinsinden karesine (m²) bölünmesiyle hesaplanan tarama ölçütü. DSÖ sınıflamasına göre erişkinde 18,5'in altı zayıf, 18,5–24,9 normal, 25–29,9 fazla kilolu, 30 ve üzeri obez kabul edilir. Kas kütlesini ve yağ dağılımını göstermediği için bel çevresiyle birlikte değerlendirilir.
Ben dili: Suçlamadan davranışı, onun etkisini ve duyguyu, ardından gereksinimi anlatan ifade biçimi: "Hasta devri sırasında söz kesildiğinde bir şeyi atlayacağım diye kaygılanıyorum; önce devri bitirmek istiyorum." Sen dili ("Hep sözümü kesiyorsun") suçlama gibi algılanır ve karşı tarafı savunmaya iter. Ben dili çatışmada ve geri bildirim verirken iletişimi açık tutar.
Besin güvenliği: Besinlerin hazırlanması, saklanması ve tüketilmesi sırasında besin kaynaklı hastalıkları önleyen uygulamalar. DSÖ’nün güvenli gıdanın beş anahtarı: temiz tutun, çiğ ve pişmiş besinleri ayırın, iyice pişirin, besinleri güvenli sıcaklıkta saklayın ve güvenli su ile hammadde kullanın. Gebeler, bebekler, yaşlılar ve bağışıklığı baskılanmış kişiler en çok risk altındadır. Aynı besinle iki ya da daha fazla kişi hastalanırsa olası salgın bildirilir.
Braden Ölçeği: Basınç yarası riskini duyusal algı, nem, aktivite, hareket, beslenme ile sürtünme ve makaslama alt boyutlarıyla değerlendiren ölçek. Toplam puan 6–23 arasındadır; puan düştükçe risk artar ve genellikle 18 ve altı risk olarak kabul edilir. Yatışta ve hastanın durumu değiştikçe yeniden puanlanır; önleme planı sonuca göre yapılır.
Düşme riski değerlendirmesi: Hastanın düşme olasılığının yatışta, durumu değiştiğinde ve düzenli aralıklarla geçerli bir ölçekle belirlenmesi. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı yetişkinler için İtaki, çocuklar için Harizmi Düşme Riski Ölçeğini yayımlar; kurumlar geçerliliği gösterilmiş başka ölçekleri (ör. Morse) de kullanabilir. Önceki düşme, yürüme bozukluğu, sedatif ilaçlar ve konfüzyon riski artırır. Temel önlemler: yatak alçak ve frenli, çağrı zili elinin altında, kaymaz terlik ve yeterli aydınlatma.
Eklem hareket açıklığı egzersizleri: Eklemlerin hareket kapasitesini korumak için yapılan aktif (hasta kendisi yapar), aktif-yardımlı veya pasif (hemşire uygular) egzersizler. İmmobil hastada kontraktür, kas atrofisi ve dolaşım sorunlarını önler. Her eklem yavaşça, desteklenerek ve ağrı sınırını aşmadan hareket ettirilir; ağrı veya direnç olursa durulur.
Empati: Kişinin duygularını ve deneyimini onun bakış açısından anlamak ve bu anlayışı ona iletmek; hemşire bunu yaparken kendi bakış açısını korur ("Sonuçları beklemek sizi korkutuyor gibi görünüyor"). Sempati ise duyguyu paylaşmak ya da kişi için üzülmektir ve odağı hemşireye kaydırabilir. Empati güveni artırır, hastanın duygularını ifade etmesini kolaylaştırır ve terapötik ilişkinin temelidir.
Enteral beslenme: Sindirim sistemi çalışan ancak ağızdan yeterli beslenemeyen hastaya besinin nazogastrik, nazoenteral, gastrostomi (PEG) veya jejunostomi tüpüyle verilmesi. Aspirasyonu önlemek için beslenme sırasında ve sonrasında yatak başı en az 30° (tercihen 30–45°) yükseltilir, tüpün yeri doğrulanır ve tüp her ilaç ve beslemeden sonra suyla yıkanır.
Etkin dinleme: Konuşana tüm dikkati vererek hem sözlerini hem duygularını anlamaya çalışma. Hastaya dönük oturma, uygun göz teması, baş sallama ve "devam edin" gibi kısa cesaretlendirmeler, sessizliğe izin verme ve ardından yeniden ifade etme, duyguyu yansıtma, açıklığa kavuşturma ve özetleme becerilerini içerir. Etkin dinleme saygıyı gösterir ve doğru tanılama verisi toplamaya yardım eder.
Fiziksel kısıtlama: Hastanın hareketini kısıtlayan araç veya yöntem. Yalnızca daha az kısıtlayıcı yöntemler yetersiz kaldığında, hastanın ya da başkalarının güvenliği için, hekim istemiyle ve kurum politikasına uygun olarak kullanılır. Hemşire dolaşımı, cilt bütünlüğünü, solunumu ve temel gereksinimleri düzenli aralıklarla izler, kısıtlamayı en kısa sürede kaldırır ve kaydeder.
Fowler pozisyonu: Sırtüstü yatan hastada yatak başının yükseltildiği pozisyon: yarı Fowler 30–45°, Fowler 45–60°, yüksek Fowler 60–90°. Diyaframın aşağı inmesini kolaylaştırarak solunumu rahatlatır ve aspirasyon riskini azaltır; dispnede ve enteral beslenmede kullanılır. Uzun süre kalındığında sakral bölgedeki basınca dikkat edilir.
Girişkenlik: Gereksinimleri, düşünceleri ve sınırları başkalarının haklarına saygı göstererek açık, dürüst ve doğrudan ifade etme. Pasif iletişimde kişi çatışmadan kaçınmak için kendi gereksinimlerini gizler; saldırgan iletişimde başkalarını yok sayar ya da onlara saldırır. Girişkenlik, hemşirenin hasta güvenliğiyle ilgili kaygısını açıkça, örneğin CUS gibi yapılandırılmış ifadelerle dile getirmesini sağlar.
Hasta kimliğinin doğrulanması: Her ilaç, kan ürünü, numune alma ve girişimden önce hastanın en az iki bağımsız tanımlayıcıyla (ör. ad-soyad ve doğum tarihi veya protokol numarası) doğrulanması. Oda ya da yatak numarası tanımlayıcı değildir. Hemşire kimlik bilekliğini kontrol eder ve mümkünse hastaya adını söyletir; böylece yanlış hasta hataları önlenir.
Hemşirelik süreci: Hemşirenin bakımı planlamak ve uygulamak için kullandığı sistematik, birey merkezli problem çözme yöntemi. Beş aşamadan oluşur: tanılama (veri toplama), hemşirelik tanısı, planlama, uygulama ve değerlendirme. Döngüseldir; değerlendirme sonuçlarına göre bakım planı güncellenir.
Hemşirelik tanısı: Bireyin, ailenin ya da toplumun sağlık sorunlarına veya yaşam süreçlerine verdiği yanıta ilişkin hemşirenin klinik kararı. Tıbbi tanıdan farklı olarak hastalığı değil bireyin ona yanıtını tanımlar ve hemşirenin bağımsız girişimlerine yön verir. Genellikle PES formatında yazılır: sorun, etiyoloji ve belirti/bulgular.
İntramüsküler enjeksiyon: İlacın derin kas dokusuna, genellikle 90° açıyla verilmesi. Erişkinde ventrogluteal bölge büyük damar ve sinirlerden uzak olduğu için tercih edilir; deltoid küçük hacimli aşılar için, vastus lateralis bebeklerde kullanılır. Dokuyu tahriş eden ilaçlarda Z-tekniği, ilacın deri altına sızmasını önler.
İntravenöz uygulama: İlaç, sıvı veya kan ürününün doğrudan ven içine verilmesi. Etki hemen başlar ve biyoyararlanım tamdır, ancak hata geri alınamaz. Hemşire uygulamadan önce kateterin açıklığını ve ilaçların geçimliliğini kontrol eder; giriş yerini infiltrasyon, flebit ve enfeksiyon belirtileri açısından düzenli değerlendirir.
Kan basıncı: Kanın arter duvarlarına uyguladığı basınç; mmHg ile ölçülür ve sistolik/diyastolik olarak yazılır. Doğru ölçüm için kol çevresine uygun manşon seçilir, hasta birkaç dakika dinlendirilir ve kol kalp hizasında desteklenir. Dar manşon değeri olduğundan yüksek, geniş manşon olduğundan düşük gösterir.
Makro besin öğeleri: Vücudun büyük miktarda gereksinim duyduğu ve enerji sağlayan besin öğeleri: karbonhidratlar (başlıca enerji kaynağı), proteinler (doku yapımı ve onarımı) ve yağlar (enerji deposu, yağda eriyen vitaminlerin taşınması). Karbonhidrat ve protein gram başına yaklaşık 4 kcal, yağ yaklaşık 9 kcal enerji verir. Hemşire yalnızca toplam enerjiyi değil, her besin öğesinin alımını değerlendirir.
Malnütrisyon: Enerji ve besin öğesi alımında eksiklik, fazlalık ya da dengesizlik; DSÖ hem yetersiz beslenmeyi hem de fazla kilo ve obeziteyi bu kapsamda sayar. Hastanede yetersiz beslenme yara iyileşmesini geciktirir, enfeksiyon, basınç yarası, kas kaybı ve düşme riskini ve yatış süresini artırır. Yatışta NRS-2002 gibi geçerli bir araçla taranır; hemşire tartı ve besin alımını izler, beslenmeye yardım eder ve riskli hastayı diyetisyene yönlendirir.
Mikro besin öğeleri: Vücudun az miktarda gereksinim duyduğu vitaminler ve mineraller. A, D, E ve K vitaminleri yağda erir ve vücutta depolanır, bu nedenle fazlası birikebilir; B grubu vitaminleri ve C vitamini suda erir. Demir, iyot, kalsiyum ve çinko önemli minerallerdendir. Türkiye’de Sağlık Bakanlığı bebeklere ve gebelere D vitamini, gebelere demir desteği verir; eksiklikler yorgunluk, anemi ve büyüme geriliğine yol açabilir.
Nazogastrik sonda: Burundan yemek borusu yoluyla mideye yerleştirilen; beslenme, ilaç verme veya mide içeriğini boşaltma (dekompresyon) amacıyla kullanılan tüp. Uzunluk burun ucu–kulak memesi–ksifoid mesafesiyle belirlenir. İlk yerleşim radyografiyle doğrulanır; her kullanımdan önce dış işaret ve aspirat pH'ı kontrol edilir, solunum sıkıntısı gelişirse işlem durdurulur.
Obezite: Sağlığı bozan aşırı yağ birikimi; DSÖ yetişkinlerde beden kitle indeksinin 30 kg/m² ve üzerinde olmasını obezite olarak tanımlar. Geniş bel çevresi ek metabolik risk taşıyan karın tipi obeziteyi gösterir. Tip 2 diyabet, hipertansiyon, kalp-damar hastalıkları, uyku apnesi, osteoartrit ve bazı kanserlerin riskini artırır. Hemşire kilo konusunu saygıyla ve suçlamadan konuşur, dengeli beslenme ve fiziksel etkinliği destekler.
Ortostatik hipotansiyon: Yatar ya da oturur pozisyondan ayağa kalktıktan sonraki 3 dakika içinde sistolik basıncın en az 20 mmHg veya diyastolik basıncın en az 10 mmHg düşmesi. Baş dönmesi, sersemlik hissi ve bayılmaya yol açarak düşme riskini artırır. Hasta yavaş ve kademeli kaldırılır, önce yatak kenarında oturtulur; sıvı açığı ve antihipertansif ilaçlar neden olarak değerlendirilir.
Parenteral beslenme: Sindirim sistemi kullanılamayan hastada glukoz, amino asit, elektrolit, vitamin ve mineral içeren yoğun bir solüsyonun, çoğu zaman lipitlerle birlikte, damar yoluyla verilmesi. Yüksek ozmolariteli total parenteral beslenme santral venöz kateterden, infüzyon pompasıyla ve ona ayrılmış lümenden verilir. Hemşire aseptik hat bakımı yapar; kan şekeri, ağırlık ve laboratuvar değerlerini izler ve TPN’yi istem olmadan aniden durdurmaz.
Pulse oksimetri: Parmak, kulak memesi veya alından ışık emilimiyle arteriyel kanın oksijen satürasyonunu (SpO₂) tahmin eden invaziv olmayan yöntem. Sağlıklı erişkinde genellikle %95–100 arasındadır. Zayıf periferik dolaşım, soğuk ekstremite, oje, hareket ve karbonmonoksit zehirlenmesi değeri yanıltabilir; koyu ten renginde satürasyon olduğundan yüksek ölçülebilir. Sonuç hastanın klinik görünümüyle birlikte yorumlanır.
Sözsüz iletişim: Sözcükler dışında kalan iletişim: yüz ifadesi, göz teması, duruş, jestler, dokunma, ses tonu ve hızı, sessizlik ve kişisel alan. Sözler ile sözsüz ipuçları çeliştiğinde insanlar çoğunlukla sözsüz olanlara inanır. Anlamları kültürden kültüre değişir. Hemşire göz hizasında, açık bir duruş korur ve hastanın "iyiyim" derken yüzünü buruşturması gibi ipuçlarını fark eder.
SPIKES protokolü: Kötü haber vermek için altı adımlı yapı: ortam (mahremiyet, zaman, istenirse aile), algı (hastanın ne bildiği), davet (ne kadarını bilmek istediği), bilgi (açık ve küçük parçalar hâlinde verme), duygular (empatiyle yanıt verme), strateji ve özet (sonraki adımlarda anlaşma). Türkiye’de tanıyı genellikle hekim açıklar; hemşire ortamı hazırlar, görüşmede bulunur ve ardından hastaya ve ailesine destek olur.
Subkutan enjeksiyon: İlacın deri ile kas arasındaki yağ dokusuna, genellikle 45–90° açıyla verilmesi; insülin ve heparin gibi yavaş emilmesi istenen ilaçlarda kullanılır. Yaygın bölgeler karın (göbek çevresi dışında), kolun arka yüzü ve uyluğun ön yüzüdür. Lipohipertrofiyi önlemek için enjeksiyon yerleri düzenli değiştirilir. İstemlerde hataya açık "SC" ve "SQ" kısaltmaları yerine açık yazım tercih edilir.
Üriner kateterizasyon: İdrarı boşaltmak için üretradan mesaneye kateter yerleştirilmesi; aralıklı (tek seferlik) ya da kalıcı (Foley) olabilir ve steril teknikle takılır. Enfeksiyonu önlemek için yalnızca gerçekten gerektiğinde kullanılır, kapalı drenaj sistemi bozulmaz, torba mesane seviyesinin altında ve yere değmeden tutulur, gerekmediği anda çıkarılır.
Vücut mekaniği: Kaldırma, taşıma ve hasta transferi sırasında kas-iskelet sistemini korumak için vücudun dengeli ve verimli kullanılması. Geniş destek yüzeyi, dizlerden bükülme, yükü vücuda yakın tutma ve gövdeyi döndürmeme temel ilkelerdir. Güvenli hasta taşıma için yardımcı araç ve yeterli ekip desteği kullanılır.
Yaşam bulguları: Vücut sıcaklığı, nabız, solunum ve kan basıncından oluşan, sıklıkla oksijen satürasyonu ve ağrının da eklendiği temel fizyolojik ölçümler. Hastanın durumundaki değişikliği erken gösterir; hemşire her değeri önceki ölçümlerle ve hastanın kendi başlangıç değeriyle karşılaştırır, beklenmeyen değişikliği bildirir.