Toplum sağlığı terimleri

48 terim

Afet triyajı: Afet ya da kitlesel yaralanmalı olaylarda yaralıların yaralanma ağırlığına göre hızla sınıflandırılarak tedavi ve sevk önceliğinin belirlenmesi. START sisteminde küçük yaralanmalı 'yürüyebilen yaralılar' yeşil; hava yolu, solunum, dolaşım ya da nörolojik durumu hayatı tehdit eden sorunlar taşıyanlar kırmızı; acil ama bekleyebilecek olanlar sarı; ölmüş ya da yakında ölmesi beklenenler siyah olarak etiketlenir. Yaralılar sürekli değerlendirilip izlenir.
Aile hekimliği: Türkiye’de birinci basamak sağlık hizmetinin 5258 sayılı Aile Hekimliği Kanunu’na göre sunulma biçimi. Kişiler bir aile hekimine kaydedilir; aile hekimi koruyucu hizmetler ile birinci basamak teşhis, tedavi ve rehabilitasyonu yaş, cinsiyet ve hastalık ayrımı yapmadan, kapsamlı ve sürekli olarak verir. Hemşire, ebe gibi aile sağlığı çalışanlarıyla birlikte çalışır. Kanunda sayılan istisnalar dışında aile hekimliği hizmetleri ücretsizdir; aile hekimi muayenesinden katılım payı alınmaz.
Aile planlaması: Bireylerin ve çiftlerin istedikleri sayıda çocuğa, istedikleri zamanda ve aralıklarla sahip olmalarını sağlayan danışmanlık ve kontraseptif yöntem hizmetleri. Rahim içi araç, hormonal yöntemler, bariyer yöntemler ve kalıcı yöntemler bu kapsamdadır. Hemşire yöntemlerin etkinliği, doğru kullanımı ve kontrendikasyonları hakkında tarafsız bilgi verir, kişinin kendi kararını vermesini destekler ve kondomun cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan da koruduğunu anlatır.
Aile sağlığı merkezi: Türkiye'de birinci basamak sağlık hizmetinin aile hekimi ve aile sağlığı çalışanlarınca (hemşire, ebe) verildiği birim. Kayıtlı nüfusa koruyucu hizmetler, bağışıklama, gebe, bebek, çocuk ve yaşlı izlemleri, taramalar ve temel tedavi hizmetleri sunar. Aile sağlığı çalışanı izlemleri planlar, aşıları uygular, sağlık eğitimi verir ve ev ziyaretleri yapar.
Andragoji: Yetişkinlerin öğrenmesine ilişkin yaklaşım; Knowles’a göre yetişkinler kendi öğrenmesini yönlendirir, yaşam deneyimini öğrenmeye taşır, bir şeyi neden öğrenmesi gerektiğini bilmek ister, o anki rolleri ve sorunlarıyla ilgili olanı öğrenmeye hazırdır ve hemen uygulayabileceği bilgiyi tercih eder. Pedagoji ise çocuk eğitimidir. Hemşire hastanın bildiklerini ve isteklerini sorar, eğitimi evdeki gerçek sorunlar üzerine kurar.
Bağışıklama: Aşı uygulanarak kişide hastalığa karşı bağışıklık oluşturulması; en etkili birincil korunma yöntemlerinden biridir. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı Genişletilmiş Bağışıklama Programı kapsamındaki aşılar aile sağlığı merkezlerinde ücretsiz uygulanır. Hemşire uygulamadan önce aşı takvimini, kontrendikasyonları ve önceki reaksiyonları sorgular, soğuk zinciri korur, uygulamadan sonra kişiyi bir süre gözlemler ve aşıyı kaydeder.
Bildirimi zorunlu hastalıklar: Halk sağlığını tehdit ettiği için saptandığında sağlık otoritesine yasal olarak bildirilmesi gereken hastalıklar; örneğin kızamık, tüberküloz, kuduz riskli temas ve viral hepatitler. Türkiye'de Sağlık Bakanlığının bulaşıcı hastalık bildirim sistemi hangi hastalığın ne kadar sürede bildirileceğini belirler. Erken bildirim, salgınların saptanması ve temaslıların izlenmesi için gereklidir.
Doğrudan gözetimli tedavi: Sağlık çalışanının ya da eğitimli bir gözlemcinin, hastanın her ilaç dozunu yuttuğunu doğrudan gördüğü tedavi yöntemi; başta tüberküloz olmak üzere uzun süreli tedavilerde uyumu artırır ve ilaç direncini önler. Türkiye'de verem savaş dispanserleri ile aile hekimlerinin iş birliğiyle uygulanır. Hemşire tedavi uyumunu, yan etkileri ve kontrol balgam sonuçlarını izler.
Dünya Sağlık Örgütü: 1948’de kurulan, Birleşmiş Milletlerin sağlıktan sorumlu uzmanlık kuruluşu. Üye devletleri 6 bölgede örgütlenir; Türkiye Avrupa Bölgesi’ndedir. Karar organı, tüm üye devletlerin katıldığı ve her yıl Cenevre’de toplanan Dünya Sağlık Asamblesi’dir. Uluslararası sağlık çalışmalarına yön verir, sağlık acil durumlarına küresel yanıtı koordine eder, rehberler ve ICD gibi sınıflamalar yayımlar ve ülkeleri evrensel sağlık kapsamına ulaşmada destekler. Sağlığı yalnızca hastalık ya da sakatlığın olmayışı değil, bedensel, ruhsal ve sosyal yönden tam iyilik hâli olarak tanımlar.
Epidemiyoloji: Sağlık durumlarının ve hastalıkların toplumdaki dağılımını ve belirleyicilerini inceleyen, bu bilgiyi sağlık sorunlarının kontrolünde kullanan bilim dalı. Kişi, yer ve zaman özellikleri, epidemiyolojik üçgen (etken, konak, çevre) ve salgın incelemesi temel kavramlarıdır. Hemşire epidemiyolojik verileri toplum tanılamasında ve salgınlarda kullanır.
Etnosentrizm: Diğer kültürleri kendi kültürünün ölçütleriyle yargılama ve kendi kültürünü üstün görme eğilimi. Kültürel görecelik ise bir uygulamayı kendi kültürel bağlamı içinde anlamaya çalışmaktır. Etnosentrizm kalıp yargılara, iletişim sorunlarına ve daha kötü bakıma yol açabilir. Hemşire kendi varsayımlarını fark eder ve hastanın kültürel uygulamalarını, güvenli olduğu ölçüde, bakım planına katar.
Ev ziyareti: Hemşirenin bireyi ve aileyi kendi evlerinde değerlendirip bakım verdiği ziyaret; ör. kronik hastalara ve bakım verenlerine evde sağlık hizmeti ya da hastalığın kötüleşmesini ve tekrarlamasını önlemeye yönelik süregen bakım. Hemşire eğitim ve bakım verir, aileyi sürece katar ve izlem için toplum kaynaklarıyla bağlantı kurar.
Evrensel sağlık kapsamı: Herkesin gereksinim duyduğu nitelikli sağlık hizmetlerinin tamamına, gerektiği yerde ve zamanda, maddi güçlüğe düşmeden ulaşabilmesi. Sağlığın geliştirilmesinden korunma, tedavi, rehabilitasyon ve palyatif bakıma kadar temel hizmetleri yaşam boyu kapsar. 2015’te kabul edilen Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları’nın hedeflerinden biridir ve iki göstergeyle izlenir: temel hizmetlerin kapsamı ve sağlık harcamaları nedeniyle maddi güçlüğe düşen nüfusun oranı.
Geri anlattırma yöntemi: Hastadan öğretileni kendi sözleriyle anlatmasının ya da göstermesinin istendiği öğretimi doğrulama yöntemi; örneğin "Bu ilacı evde nasıl kullanacağınızı bana anlatır mısınız?" diye sorulur. Yanlış anlaşılan bir nokta varsa öğretim uyarlanır ve tekrar kontrol edilir.
Halk sağlığı hemşireliği: Bireyle birlikte toplumun ve risk altındaki grupların sağlığını korumayı, geliştirmeyi ve hastalıkları önlemeyi amaçlayan hemşirelik alanı. Toplumun sağlık gereksinimlerini belirleme, sağlık eğitimi, temaslı takibi gibi bulaşıcı hastalık kontrolü, bağışıklama ve halk sağlığı acil durumlarına hazırlık başlıca rolleridir. Halk sağlığı hemşireleri sağlık müdürlüklerinde, toplum merkezlerinde, barınaklarda ve diğer toplum ortamlarında çalışır.
Hasta rolü: Sosyolog Talcott Parsons’ın tanımladığı, hastalığın toplumsal bir rol olarak görülmesi: hasta olağan görevlerinden muaf tutulur ve hastalığından sorumlu tutulmaz; buna karşılık iyileşmeyi istemesi, yetkin yardım araması ve bu yardımla iş birliği yapması beklenir. Model akut hastalığa, kişinin durumunu yaşam boyu yönettiği kronik hastalıktan daha iyi uyar. Hemşire hastalığın kişinin rollerini ve beklentilerini nasıl değiştirdiğini değerlendirir.
İnsidans ve prevalans: Hastalık sıklığının iki temel ölçüsü. İnsidans, belirli bir sürede risk altındaki toplumda ortaya çıkan yeni olguların hızıdır ve hastalığa yakalanma riskini gösterir. Prevalans, belirli bir anda ya da dönemde yeni ve eski tüm olguların toplumdaki oranıdır. Uzun süren kronik hastalıklarda prevalans insidansa göre yüksektir.
İş kazası: 6331 sayılı Kanun’a göre işyerinde ya da işin yürütümü nedeniyle meydana gelen, ölüme yol açan ya da kişiyi bedenen veya ruhen engelli hâle getiren olay. İşveren tüm iş kazalarını kaydeder ve kazadan sonraki 3 iş günü içinde SGK’ya bildirir; iş kazası geçiren kişiye bakım veren sağlık hizmeti sunucusu da en geç 10 gün içinde SGK’ya bildirir. Hemşire iğne batması gibi kendi yaralanmalarını da kurumun prosedürüne göre hemen bildirir. İş kazasına bağlı sağlık hizmetlerinden katılım payı alınmaz.
İş sağlığı hemşireliği: Çalışanların sağlığını işyerinde koruyan ve geliştiren hemşirelik alanı. 6331 sayılı Kanun’a göre bu görevde çalışacak hemşire, ebe ve sayılan diğer sağlık çalışanları Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca yetkilendirilmiş, diğer sağlık personeli (DSP) belgesine sahip olmalıdır. Diğer sağlık personeli işyeri hekimiyle birlikte çalışır: veri toplar ve kayıt tutar, sağlık ve çalışma öyküsünü işe giriş ya da periyodik muayene formuna yazar, gebe, genç ve kronik hastalığı olan çalışanlar gibi özel politika gerektiren grupları izler, ilk yardımın örgütlenmesine ve sağlık eğitimine katılır.
İş sağlığı ve güvenliği: Çalışanları işten kaynaklanan sağlık ve güvenlik risklerinden korumaya yönelik çalışmalar. 6331 sayılı Kanun’a göre işveren risk değerlendirmesi yapar, çalışanları eğitir ve sağlık gözetimine alır; işyeri hekimi, iş güvenliği uzmanı ve çok tehlikeli sınıfta 10 ve daha fazla çalışanı olan işyerlerinde diğer sağlık personeli görevlendirir ya da bu hizmeti ortak sağlık ve güvenlik birimlerinden veya Sağlık Bakanlığına bağlı çalışan sağlığı merkezlerinden (ÇASMER) alır. Hastanede çalışan hemşire de bu Kanun’a göre çalışandır.
İşe giriş muayenesi: Çalışanın yapacağı işe sağlık yönünden uygun olup olmadığını belirlemek için işe başlamadan önce yapılan muayene. 6331 sayılı Kanun’a göre tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işlerde çalışacaklar, işe uygun olduklarını gösteren sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz. Rapor işyeri hekiminden; 50’den az çalışanı olan az tehlikeli işyerlerinde ÇASMER’lerden, aile hekimlerinden ya da diğer kamu sağlık hizmeti sunucularından da alınabilir. Diğer sağlık personeli olarak görevli hemşire sağlık ve çalışma öyküsünü muayene formuna yazar ve hekime yardım eder.
İşyeri tehlike sınıfları: 6331 sayılı Kanun’a göre işyerlerinin, yapılan asıl işe göre az tehlikeli, tehlikeli ve çok tehlikeli olarak sınıflandırılması; sınıflar Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının tebliğiyle belirlenir. Tehlike sınıfı periyodik muayenelerin sıklığını, işe giriş sağlık raporunun zorunlu olup olmadığını ve işyeri hekimi ile diğer sağlık personelinin görevlendirilmesini belirler.
Korunma düzeyleri: Hastalığın doğal seyrinin farklı aşamalarına yönelik önlem basamakları. Birincil korunma hastalık ortaya çıkmadan riski azaltır (aşılama, sağlık eğitimi); ikincil korunma hastalığı erken dönemde saptayıp tedavi eder (tarama); üçüncül korunma yerleşmiş hastalığın komplikasyonlarını ve yol açtığı yetersizliği sınırlar (rehabilitasyon). Hemşire her düzeyde girişim planlayabilir.
Kültürel yeterlilik: Farklı kültürlerden kişilere onların değerlerine, inançlarına ve uygulamalarına saygı gösteren, etkili bakım verebilme yeteneği. Kendi kültürünün ve ön yargılarının farkında olmayı, kültürel bilgiyi, iletişim becerilerini ve bakımı kişiye göre uyarlamayı içerir. Kültürel alçak gönüllülük bunu yaşam boyu süren bir öz sorgulama ve hastadan öğrenme süreci olarak görür. Hemşire varsaymak yerine her hastaya kendi inanç ve tercihlerini sorar.
Meslek hastalığı: 6331 sayılı Kanun’a göre mesleki risklere maruziyet sonucu ortaya çıkan hastalık; örneğin kalıcı ama önlenebilir olan gürültüye bağlı işitme kaybı ya da sağlık çalışanlarında kesici-delici alet yaralanmasından sonra bulaşan hepatit B, hepatit C ve HIV. Ön tanıyı koyan işyeri hekimi ya da sağlık hizmeti sunucusu çalışanı SGK’nın yetkilendirdiği sağlık hizmeti sunucusuna sevk eder; tanıyı koyan sunucu en geç 10 gün içinde SGK’ya bildirir. Meslek hastalığına bağlı sağlık hizmetlerinden katılım payı alınmaz.
Öğrenme alanları: Öğrenmenin üç alanı: bilişsel alan (bilgi ve düşünme; örneğin hipogliseminin belirtilerini sayabilme), duyuşsal alan (tutum, değer ve duygular; örneğin günlük ayak bakımının gerekliliğini kabul etme) ve psikomotor alan (bedensel beceriler; örneğin insülin enjeksiyonu yapabilme). Bloom ve arkadaşlarının sınıflamasına dayanır. Her alan farklı öğretim yöntemi ister: bilişsel için anlatım ve tartışma, duyuşsal için deneyim paylaşımı, psikomotor için gösterip yaptırma.
Öğrenme hedefleri: Eğitim sonunda öğrenenin ne yapabileceğini belirten, hasta merkezli, belirli ve ölçülebilir ifadeler. Kimin, hangi koşullarda, neyi, ne zamana kadar yapacağını gözlenebilir bir eylem fiiliyle anlatır: "Hasta taburculuktan önce insülin enjeksiyonunu kendine doğru biçimde uygulayarak gösterir." "Bilir" ya da "anlar" gibi gözlenemeyen fiillerden kaçınılır. Hedefler hem eğitimin planlanmasına hem değerlendirilmesine yol gösterir.
Öğrenmeye hazır oluş: Kişinin öğrenmeye bedensel, duygusal ve deneyimsel olarak hazır olması. Ağrı, yorgunluk, bulantı, yüksek kaygı ve inkâr öğrenmeyi engeller; güdülenme ve önceki deneyim kolaylaştırır. "Öğretilebilir an", hastanın bir soru sorduğu ya da bir değişiklikle karşılaştığı ve öğrenmeye en açık olduğu andır. Hemşire karmaşık bir konuyu öğretmeden önce ağrıyı giderir ve kaygının azalmasını bekler.
Okul sağlığı hemşireliği: Öğrencilerin sağlığını korumayı, geliştirmeyi ve öğrenmeyi engelleyen sağlık sorunlarını gidermeyi amaçlayan halk sağlığı hemşireliği alanı. Sağlık taramaları, doğrudan bakım ve ilaç uygulaması, kronik hastalığı olan öğrenciler için bakım ve acil durum planları, sağlık eğitimi ve güvenli okul çevresi başlıca görevleridir.
Periyodik sağlık muayenesi: Çalışanın sağlığının iş sürdükçe düzenli aralıklarla izlendiği muayene. İşyeri hekimi ve diğer sağlık personeli yönetmeliğine göre az tehlikeli işlerde en geç 5 yılda, tehlikeli işlerde en geç 3 yılda, çok tehlikeli işlerde en geç yılda bir; çocuk, genç ve gebe çalışanlarda en geç 6 ayda bir tekrarlanır; işyeri hekimi gerekli görürse bu süreleri kısaltır. Bir çalışan meslek hastalığı tanısı ya da ön tanısı aldığında aynı ortamda çalışanların muayeneleri yinelenir.
Risk altındaki gruplar: Sosyal, ekonomik, sağlık ya da çevresel koşullar nedeniyle olumsuz sağlık sonuçlarına daha açık olan topluluklar: yoksulluk içinde yaşayanlar, evsizler, göçmen işçiler, engelli bireyler, yaşlılar, çocuklar ve kronik hastalığı olanlar gibi. Hemşire bu gruplarda sağlık hizmetine erişimin önündeki engelleri belirler, kültüre duyarlı bakım verir ve savunuculuk yapar.
Sağlığı geliştirme: İnsanların kendi sağlıkları üzerindeki kontrolü artırmalarını ve sağlıklarını iyileştirmelerini sağlama süreci; 1986 Ottawa Şartı ile tanımlanmıştır. Sağlıklı kamu politikaları, destekleyici çevreler, toplum katılımı, kişisel becerilerin geliştirilmesi ve sağlık hizmetlerinin yeniden yönlendirilmesini kapsar. Hemşire sağlıklı beslenme, fiziksel aktivite ve tütünsüz yaşam gibi davranışları destekler.
Sağlığın sosyal belirleyicileri: İnsanların doğduğu, büyüdüğü, yaşadığı, çalıştığı ve yaşlandığı koşullar: gelir, eğitim, istihdam, konut, gıda güvencesi, sosyal destek ve sağlık hizmetine erişim gibi. DSÖ'ye göre sağlıktaki eşitsizliklerin başlıca kaynağıdır. Hemşire bu etkenleri değerlendirmesine katar, bakım planını kişinin koşullarına göre uyarlar ve gerektiğinde sosyal hizmet gibi kaynaklara yönlendirir.
Sağlık gözetimi: İşverenin çalışanları işyerinde maruz kaldıkları risklere göre izlemesi. 6331 sayılı Kanun’un 15. maddesine göre sağlık muayenesi işe girişte, iş değişikliğinde, iş kazası, meslek hastalığı ya da sağlık nedeniyle tekrarlanan işten uzaklaşmalardan sonra istenirse işe dönüşte ve iş sürdükçe tehlike sınıfına göre düzenli aralıklarla yapılır. Maliyeti işverence karşılanır, çalışana yansıtılamaz; sağlık bilgileri gizli tutulur. İşyeri hekimi muayene ve tetkikler için çalışanı bilgilendirir ve rızasını alır.
Sağlık hizmetlerinin basamakları: Türkiye’de sağlık hizmet sunucuları, 5510 sayılı Kanun ve 2022 tarihli basamaklandırma yönetmeliğine göre üç basamakta toplanır: birinci basamak (aile sağlığı merkezleri, toplum sağlığı merkezleri, muayenehaneler, eczaneler), ikinci basamak (eğitim ve araştırma hastanesi olmayan devlet hastaneleri, özel hastaneler, tıp merkezleri) ve ileri tetkik ve özel tedavi gerektiren hastalıklar için üçüncü basamak (eğitim ve araştırma hastaneleri, üniversite hastaneleri ve yönetmelikteki koşulları karşılayan özel hastaneler). Basamaklar arasındaki sevk zincirini SGK belirler.
Sağlık inanç modeli: Sağlık davranışını açıklayan model: kişi bir hastalığa yakalanabileceğine (algılanan duyarlılık) ve hastalığın ciddi olduğuna (algılanan ciddiyet) inanıyorsa, davranışın yararını engellerinden büyük görüyorsa ve eyleme geçiren bir uyaran varsa önerilen davranışı benimseme olasılığı artar; öz yeterlilik de modelin bir parçasıdır. Hemşire eğitimi bu algılara göre planlar; örneğin tarama testinin önündeki engelleri azaltır.
Sağlık okuryazarlığı: Kişinin sağlıkla ilgili bilgiye ulaşma, onu anlama ve kararlarında kullanma kapasitesi. Düşük sağlık okuryazarlığı kötü sağlık sonuçlarına yol açabilir ve herkes sağlık bilgisini anlamakta güçlük çekebilir. Hemşire sade, tıbbi terim içermeyen bir dil ve görsel materyaller kullanır ve anlaşılırlığı geri anlattırma yöntemiyle doğrular.
Sağlıkta hakkaniyetsizlik: DSÖ’ye göre gruplar arasındaki önlenebilir ve adaletsiz sağlık farkları; biyolojiden değil yoksulluk, eğitim düzeyi, ayrımcılık ve hizmete erişim gibi toplumsal koşullardan kaynaklanır. Sosyal eğim, toplumsal merdivenin her basamağında konum düştükçe sağlığın da kötüleşmesidir. Hemşire hasta savunuculuğu yaparak, hizmete erişimi kolaylaştırarak ve sağlığın sosyal belirleyicilerini bakıma katarak hakkaniyetsizliği azaltabilir.
Soğuk zincir: Aşıların üretimden uygulamaya kadar önerilen sıcaklıkta, çoğu aşı için +2 ile +8 °C arasında saklanıp taşınmasını sağlayan sistem. Isıya ya da donmaya maruz kalan aşı etkinliğini kaybedebilir. Hemşire buzdolabı sıcaklığını günde en az iki kez kaydeder, aşıları kapı raflarında saklamaz, donmaya duyarlı aşılar donmuşsa kullanmaz ve sıcaklık sapmalarını prosedüre göre bildirir.
Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları: Dünya ülkelerinin 2015’te kabul ettiği, 2030’a kadar ulaşılması hedeflenen 17 amaç. Sağlık amacı olan SKA 3, her yaşta herkes için sağlıklı yaşamı güvence altına almayı ve esenliği desteklemeyi hedefler; anne, yenidoğan ve çocuk sağlığı, bulaşıcı ve bulaşıcı olmayan hastalıklar, sağlık güvenliği ve evrensel sağlık kapsamına ilişkin hedefleri içerir. DSÖ’ye göre öteki amaçların neredeyse tamamı sağlıkla doğrudan ya da dolaylı olarak bağlantılıdır.
Taburculuk eğitimi: Hastanın ve bakım verenlerin evde güvenle baş edebilmesi için verilen eğitim: sade sözcüklerle tanı, her ilacın amacı, zamanı ve başlıca yan etkileri, uyarıcı belirtiler ve ne zaman yardım alınacağı, beslenme ve etkinlik, yara ya da cihaz bakımı, kontrol randevuları ve kimin aranacağı. Taburculuk günü değil yatışın başında başlar; anlama geri anlattırmayla doğrulanır ve kaydedilir.
Tarama: Belirtisi olmayan bireylerde hastalığı erken dönemde saptamak için yapılan test ya da muayene; ikincil korunmaya örnektir. Testin duyarlılığı hastaları, özgüllüğü sağlam kişileri doğru ayırma yeteneğidir. Pozitif tarama sonucu tanı değildir, tanısal testle doğrulanır. Türkiye'de meme, serviks ve kolorektal kanser taramaları Kanser Erken Teşhis, Tarama ve Eğitim Merkezleri (KETEM) dâhil ulusal programlar aracılığıyla yapılır.
Temel sağlık hizmetleri: DSÖ’ye göre insanların gereksinimlerini, sağlığın geliştirilmesi ve hastalıklardan korunmadan tedavi, rehabilitasyon ve palyatif bakıma kadar, olabildiğince erken ve gündelik yaşam ortamlarına olabildiğince yakın karşılayan, en yüksek sağlık düzeyini ve onun hakça dağılımını hedefleyen, tüm toplumu kapsayan yaklaşım. Üç bileşeni bütünleşik birinci basamak ve halk sağlığı hizmetleri, sağlığın geniş belirleyicilerine yönelik çok sektörlü politikalar ve toplumun güçlendirilmesidir. 1978 Alma-Ata ve 2018 Astana bildirgelerine dayanır.
Toplum bağışıklığı: Toplumun yeterince büyük bir bölümü aşı ya da geçirilmiş enfeksiyonla bağışık olduğunda hastalığın yayılmasının yavaşlaması ve bağışık olmayanların da dolaylı olarak korunması. Gereken oran hastalığın bulaşıcılığına göre değişir; kızamık gibi çok bulaşıcı hastalıklarda yaklaşık %95 aşılama hızı gerekir. Aşı yaşına gelmemiş bebekler ve bağışıklığı baskılanmış kişiler bu korumadan yararlanır.
Toplumsal cinsiyet: Toplumun kadınlara ve erkeklere yüklediği, toplumsal olarak oluşturulmuş roller, normlar, davranışlar ve ilişkiler; biyolojik cinsiyetten farklıdır. DSÖ’ye göre toplumsal cinsiyet normları ve eşitsizlikler riske maruziyeti, sağlık hizmeti aramayı, hizmete erişimi ve bakım yükünü etkiler; kadına yönelik şiddet bunların en ağır sonuçlarındandır. Hemşire bu rollerin hastanın kararlarını ve erişimini nasıl etkilediğini göz önüne alır.
Tütün bırakma: Tütün kullanan kişinin bırakmasına yönelik danışmanlık ve tedavi süreci. Her temasta kısa müdahale önerilir (5A: sor, öner, değerlendir, yardım et, izlemi planla); nikotin replasman tedavisi ve diğer ilaçlar başarı şansını artırır. Türkiye'de ALO 171 Sigara Bırakma Danışma Hattı (7/24; sabit hatlardan ücretsiz) ve ücretsiz sigara bırakma poliklinikleri destek sunar. Hemşire yoksunluk belirtileri ve nükslerde yargılamadan destek olur.
Yaş ayrımcılığı: İnsanlara yaşları nedeniyle yöneltilen kalıp yargılar, ön yargılar ve ayrımcılık. DSÖ’ye göre yaşa dayalı ayrımcılık yaygındır ve yaşlıların sağlığını, iyilik hâlini ve hizmete erişimini olumsuz etkiler. Sağlık hizmetinde belirtilerin "yaşlılığa bağlı" diye geçiştirilmesi ya da kararların yaşlı kişi yerine ailesiyle verilmesi örnektir. Hemşire yaşlıya doğrudan hitap eder ve yeni belirtileri yaşlanmaya bağlamadan değerlendirir.
Yaşlı istismarı: Güven beklenen bir ilişkide yaşlıya zarar veren ya da sıkıntı yaratan, tek seferlik ya da yinelenen davranış ya da gereken bakımın sağlanmaması: fiziksel, psikolojik, cinsel ve ekonomik istismar ile ihmal. DSÖ, toplumda yaşayan 60 yaş ve üzerindeki kişilerin yaklaşık 6’da 1’inin son bir yılda bir tür istismara uğradığını tahmin eder. Hemşire kişiyle yalnız görüşür, bulguları nesnel kaydeder ve yasal yükümlülüğe göre bildirir.