Enfeksiyon kontrolü terimleri

24 terim

Antimikrobiyal direnç: Bakteri, virüs, mantar ve parazitlerin antimikrobiyal ilaçlara yanıt vermez hale gelmesi; DSÖ'nün en büyük küresel halk sağlığı tehditlerinden biri olarak gördüğü sorundur. Gereksiz ve uygunsuz antibiyotik kullanımı direnci hızlandırır. Hemşire antimikrobiyal yönetim programlarına katılır: kültürü antibiyotikten önce alır, ilaçları zamanında verir, hastaya tedaviyi reçete edildiği gibi tamamlamasını öğretir ve enfeksiyon kontrol önlemlerine uyar.
Aseptik teknik: Mikroorganizmaların hastaya, ortama ya da steril malzemeye bulaşmasını önleyen uygulamalar. Tıbbi asepsi (temiz teknik) mikroorganizma sayısını azaltır; cerrahi asepsi (steril teknik) malzemeyi tüm mikroorganizmalardan arınmış tutar ve kateter takma, cerrahi yara bakımı gibi işlemlerde kullanılır. Steril alan bel hizasının üstünde ve göz önünde tutulur; kenarındaki 2,5 cm'lik şerit steril sayılmaz.
Bulaş yoluna dayalı önlemler: Bilinen ya da şüphelenilen bir enfeksiyonun bulaş yoluna göre standart önlemlere ek olarak alınan önlemler: temas, damlacık ve hava yolu önlemleri. Tanı kesinleşmeden, belirtilere dayanarak başlatılır. Oda kapısına uyarı işareti konur, ekipman mümkünse hastaya özel kullanılır ve hasta yalnızca gerektiğinde odadan çıkarılır. İzolasyonun yol açabileceği yalnızlık ve kaygı da izlenir.
Cerrahi alan enfeksiyonu: Ameliyattan sonraki 30 gün içinde (eklem protezi gibi bazı girişimlerde 90 güne kadar) kesi yerinde ya da ameliyat edilen organ veya boşlukta gelişen enfeksiyon. Kızarıklık, ısı artışı, şişlik, artan ağrı, pürülan akıntı ve ateş görülür. Önlemede ameliyat öncesi duş, gerekirse jilet yerine kırpma makinesiyle kıl temizliği, zamanında antibiyotik profilaksisi, normotermi, kan şekeri kontrolü ve yara bakımında aseptik teknik yer alır.
Clostridioides difficile enfeksiyonu: Spor oluşturan Clostridioides difficile bakterisinin toksinleriyle oluşan, sulu ishalden ağır kolite kadar uzanan bağırsak enfeksiyonu; en önemli risk etkeni yakın zamanda antibiyotik kullanımıdır. Sporlar alkole dirençli olduğu için eller su ve sabunla yıkanır, sporisidal dezenfektanla (ör. çamaşır suyu bazlı) temizlik yapılır ve temas önlemleri uygulanır. Hemşire dışkı sıklığını ve sıvı dengesini izler.
COVID-19: SARS-CoV-2 virüsünün neden olduğu, çoğunlukla solunum yolunu tutan enfeksiyon hastalığı; hafif üst solunum yolu belirtilerinden ağır pnömoni ve çoklu organ yetmezliğine kadar seyredebilir. Damlacık ve aerosollerle bulaşır. Yaşlılar, kronik hastalığı olanlar ve bağışıklığı baskılanmış kişiler ağır hastalık açısından risk altındadır. Hemşire solunum durumunu ve oksijen satürasyonunu izler, kurum protokolüne uygun bulaş önlemlerini uygular ve aşılamayı destekler.
Damlacık izolasyonu: Öksürme, hapşırma ve konuşmayla saçılıp kısa mesafede yere düşen büyük solunum damlacıklarıyla bulaşan enfeksiyonlar için alınan önlemler; ör. influenza, boğmaca, kabakulak ve meningokok enfeksiyonu. Hasta tek kişilik odaya alınır ya da diğer hastalardan ayrılır; odaya girerken cerrahi maske takılır. Hasta odadan çıkması gerekirse cerrahi maske takar. Özel havalandırma gerekmez.
El hijyeni: Sağlık hizmetiyle ilişkili enfeksiyonları önlemenin en etkili tek yolu. DSÖ'nün beş endikasyonu: hastayla temastan önce, aseptik işlemden önce, vücut sıvısı maruziyeti riskinden sonra, hastayla temastan sonra ve hastanın çevresiyle temastan sonra. Alkol bazlı el antiseptiği 20–30 saniye, su ve sabunla yıkama 40–60 saniye sürer; eller gözle görülür kirliyse ve Clostridioides difficile ya da norovirüs söz konusuysa su ve sabun kullanılır.
Enfeksiyon zinciri: Enfeksiyonun oluşması için gereken ve birbirine bağlı altı halka: etken, rezervuar, çıkış yolu, bulaş yolu, giriş yolu ve duyarlı konak. Herhangi bir halkanın kırılması enfeksiyonu önler; örneğin el hijyeni bulaş yolunu, aşılama duyarlı konağı, steril pansuman giriş yolunu hedefler. Hemşirenin enfeksiyon önleme uygulamalarının çoğu bu halkalardan birini kırmaya yöneliktir.
Hava yolu izolasyonu: Havada uzun süre asılı kalan ve uzak mesafelere yayılabilen küçük partiküllerle bulaşan enfeksiyonlar için önlemler; ör. tüberküloz, kızamık ve suçiçeği. Hasta negatif basınçlı izolasyon odasına alınır ve kapı kapalı tutulur. Odaya girenler uyum testi yapılmış N95/FFP2 ya da daha koruyucu bir solunum maskesi takar; hasta odadan çıkarken cerrahi maske takar. Kızamık ve suçiçeğinde bağışık olmayan personel odaya girmez.
Hepatit B: Hepatit B virüsünün kan, cinsel temas ve anneden bebeğe bulaşla neden olduğu karaciğer enfeksiyonu; kronikleşirse siroz ve karaciğer kanserine yol açabilir. Güvenli ve etkili bir aşısı vardır: Türkiye'de doğumda başlayan aşı takviminde yer alır ve tüm sağlık çalışanlarına önerilir. HBsAg pozitif anneden doğan bebeğe doğumdan sonra mümkün olan en kısa sürede aşı ve hepatit B immünoglobulini uygulanır. Bakımda standart önlemler yeterlidir.
HIV enfeksiyonu: İnsan bağışıklık yetmezliği virüsünün CD4+ T lenfositleri yok ederek bağışıklık sistemini zayıflattığı enfeksiyon; tedavi edilmezse fırsatçı enfeksiyonlarla seyreden AIDS evresine ilerler. Kan, cinsel temas ve anneden bebeğe (gebelik, doğum, emzirme) bulaşır. Antiretroviral tedaviyle virüs baskılandığında kişi sağlıklı yaşar ve cinsel yolla bulaştırmaz. Bakımda standart önlemler yeterlidir; hemşire tedaviye uyumu destekler ve damgalamayla mücadele eder.
Kateterle ilişkili üriner sistem enfeksiyonu: Kalıcı üriner kateteri olan hastada gelişen idrar yolu enfeksiyonu; en sık sağlık hizmetiyle ilişkili enfeksiyonlardandır ve risk, kateterin kaldığı her gün artar. En etkili önlem gereksiz kateterden kaçınmak ve kateteri gerekmediği anda çıkarmaktır. Kateter steril teknikle takılır; kapalı drenaj sistemi korunur, torba mesane seviyesinin altında tutulur, hortumun bükülmesi önlenir ve perine bakımı yapılır.
Kesici-delici alet yaralanması: İğne, bistüri gibi kesici-delici aletlerle oluşan ve hepatit B, hepatit C ve HIV bulaşına yol açabilen mesleki yaralanma. Önlemek için iğnenin kapağı geri takılmaz, güvenlikli malzeme kullanılır ve atıklar hemen, dolma çizgisi aşılmamış delinmez kutulara atılır. Yaralanmada bölge su ve sabunla yıkanır, sıkılmaz, olay hemen bildirilir ve temas sonrası profilaksi için gecikmeden değerlendirme yapılır.
Kişisel koruyucu ekipman: Sağlık çalışanını ve hastayı enfeksiyon etkenlerinden koruyan eldiven, önlük, maske, solunum koruyucu, gözlük ve yüz siperi gibi ekipman; beklenen maruziyete göre seçilir. CDC'nin önerdiği giyme sırası önlük, maske ya da solunum koruyucu, gözlük ya da yüz siperi ve eldivendir; çıkarma sırası eldiven, gözlük ya da yüz siperi, önlük ve maske ya da solunum koruyucudur. Çıkardıktan hemen sonra el hijyeni yapılır.
Metisiline dirençli Staphylococcus aureus: Metisiline ve diğer birçok antibiyotiğe dirençli Staphylococcus aureus suşu. Deri ve yumuşak doku enfeksiyonlarından pnömoni ve sepsise kadar ciddi enfeksiyonlara yol açabilir; belirtisiz taşıyıcılık da sıktır. Başlıca bulaş yolu eller ve kontamine yüzeylerle temastır. Hastanede temas önlemleri, titiz el hijyeni ve çevre temizliği uygulanır.
Nötropenik önlemler: Mutlak nötrofil sayısı düşük olan (500/mm³ altı ağır nötropenidir) ve enfeksiyona çok açık hastayı korumak için alınan önlemler. Titiz el hijyeni, mümkünse tek kişilik oda, enfeksiyon belirtisi olan personel ve ziyaretçilerin hastadan uzak tutulması, iyi pişmiş ve güvenli gıdalar ve odada taze çiçek ya da saksı bitkisi bulundurulmaması başlıca önlemlerdir. Nötropenik hastada ateş acil bir durumdur; zayıflamış inflamatuvar yanıt kızarıklık, şişlik ya da irin gibi enfeksiyon belirtilerini gizleyebilir.
Sağlık hizmetiyle ilişkili enfeksiyon: Başvuru sırasında bulunmayan ve kuluçka döneminde de olmayan, sağlık hizmeti alınırken gelişen enfeksiyon; hastanede genellikle yatıştan 48 saat veya daha sonra başlayanlar bu kapsamda değerlendirilir. En sık türleri kateterle ilişkili üriner sistem ve kan dolaşımı enfeksiyonları, ventilatörle ilişkili pnömoni, cerrahi alan enfeksiyonları ve Clostridioides difficile enfeksiyonudur. Çoğu el hijyeni ve kanıta dayalı önlem demetleriyle önlenebilir.
Santral kateter ilişkili kan dolaşımı enfeksiyonu: Santral venöz kateteri olan hastada başka bir odakla açıklanamayan kan dolaşımı enfeksiyonu; ciddi ve maliyetli bir sağlık hizmetiyle ilişkili enfeksiyondur. Önlem demeti: takarken maksimum steril bariyer ve klorheksidinle cilt antisepsisi, uygun giriş yeri seçimi, her erişimden önce bağlantı noktasının dezenfeksiyonu, pansumanın temiz ve kuru tutulması ve kateter gerekliliğinin her gün değerlendirilmesi.
Standart önlemler: Tanısı ya da enfeksiyon durumu ne olursa olsun her hastanın bakımında uygulanan temel enfeksiyon kontrol önlemleri; eski evrensel önlemler kavramının yerini almıştır. Tüm kan, vücut sıvıları, sekresyonlar, ekskresyonlar (ter hariç), bütünlüğü bozulmuş deri ve mukozaların bulaşıcı olabileceği varsayımına dayanır. El hijyeni, beklenen maruziyete göre kişisel koruyucu ekipman, solunum hijyeni ve öksürük adabı, güvenli enjeksiyon uygulamaları, kesici-delici atıkların güvenli yönetimi ve çevre temizliğini kapsar.
Sterilizasyon ve dezenfeksiyon: Sterilizasyon sporlar dâhil tüm mikroorganizmaları yok eder; dezenfeksiyon sporlar dışındaki mikroorganizmaların çoğunu yok eder. Spaulding sınıflamasına göre steril dokuya ya da damar sistemine giren kritik aletler sterilize edilir, mukozaya temas eden yarı kritik aletler yüksek düzey dezenfeksiyon gerektirir, sağlam deriye temas eden kritik olmayan eşyalara düşük düzey dezenfeksiyon uygulanır. Her iki işlemden önce görünür kir temizlenir.
Temas izolasyonu: Doğrudan ya da hastanın çevresi aracılığıyla dolaylı temasla bulaşan mikroorganizmalar için alınan önlemler; ör. MRSA, VRE, Clostridioides difficile, enfekte yaralar ve bazı ishaller. Mümkünse tek kişilik oda kullanılır; odaya girerken önlük ve eldiven giyilir, çıkmadan önce çıkarılır. Stetoskop ve tansiyon aleti gibi ekipman hastaya özel olmalı ya da kullanımdan sonra dezenfekte edilmelidir.
Tüberküloz: Mycobacterium tuberculosis'in neden olduğu, çoğunlukla akciğerleri tutan ve hava yoluyla bulaşan enfeksiyon. İki hafta veya daha uzun süren öksürük (DSÖ ölçütü; CDC üç hafta kullanır), balgam, kanlı balgam, gece terlemesi, ateş ve kilo kaybı tipiktir; latent enfeksiyon belirti vermez ve bulaştırmaz. Tanı balgamda hızlı moleküler test, yayma ve kültürle konur; enfeksiyon taramasında tüberkülin deri testi ya da IGRA kullanılır. Aktif akciğer tüberkülozunda hava yolu izolasyonu ve doğrudan gözetimli uzun süreli çoklu ilaç tedavisi uygulanır.
Ventilatörle ilişkili pnömoni: Mekanik ventilasyondaki hastada entübasyondan 48 saat veya daha uzun süre sonra gelişen pnömoni. Önlem demeti: kontrendikasyon yoksa yatak başını 30–45° yükseltmek, düzenli ağız bakımı, sedasyona her gün ara verip ekstübasyona hazır olup olmadığını değerlendirmek, subglottik sekresyonları aspire etmek ve ventilatör devresini gereksiz yere açmamak.