Pediatri terimleri

24 terim

Akut otitis media: Orta kulağın akut enfeksiyonu; östaki boruları daha küçük ve farklı konumda olduğu için küçük çocuklarda sıktır. Kulak ağrısı, ateş, huzursuzluk, kulağını çekiştirme ve kızarık, bombeleşmiş kulak zarı görülür. Bazı çocuklarda yakın izlem, bazılarında antibiyotik tedavisi seçilir. Hemşire ağrı ve ateş yönetimini öğretir; bebeği yatar pozisyonda biberonla beslemekten ve sigara dumanından kaçınmayı önerir. Aşılar ve anne sütü korunmaya yardımcıdır.
Ani bebek ölümü sendromu: Bir yaşından küçük, sağlıklı görünen bir bebeğin genellikle uykuda gerçekleşen ve ayrıntılı incelemeye rağmen açıklanamayan ani ölümü. Risk; bebeği her uykuda sırtüstü yatırmak, sert ve düz bir yatak kullanmak, yatakta yastık, yorgan ve oyuncak bulundurmamak, aynı odada ama ayrı yatakta uyutmak, sigara dumanından korumak ve anne sütüyle beslemekle azalır. Hemşire güvenli uyku önerilerini her aileye öğretir.
Astım: Hava yollarının kronik inflamasyonu sonucu alerjen, enfeksiyon, egzersiz, soğuk hava ve duman gibi tetikleyicilere karşı tekrarlayan, geri dönüşlü bronş daralmasıyla seyreden hastalık. Hışıltı, özellikle gece artan öksürük, göğüste sıkışma ve nefes darlığı görülür. Atak sırasında sessiz göğüs, konuşamama ve uykuya eğilim ağır tabloyu gösterir. Hemşire inhaler ve aralık odası tekniğini, tetikleyicilerden kaçınmayı ve yazılı eylem planını öğretir.
Atravmatik bakım: Çocuğun ve ailenin hastanede yaşadığı fiziksel ve psikolojik sıkıntıyı en aza indirmeyi amaçlayan bakım yaklaşımı. Ebeveynden ayrılmayı önlemek, işlemleri yaşa uygun biçimde açıklamak, ağrılı işlemlerde topikal anestezik ve dikkat dağıtma kullanmak, işlemleri çocuğun yatağı yerine tedavi odasında yapmak ve çocuğa seçim şansı tanımak temel ilkelerdir.
Ayrılık anksiyetesi: Küçük çocukların ebeveynlerinden ayrıldığında yaşadığı, özellikle bebeklik ve oyun çocukluğu döneminde belirgin olan sıkıntı; hastaneye yatış en güçlü tetikleyicilerinden biridir. Protesto (yüksek sesle ağlama, ebeveyni arama), umutsuzluk (içe kapanma, ilgisizlik) ve kopma (yüzeysel uyum) evreleriyle ilerler. Hemşire ebeveynin yanında kalmasını ve bakıma katılmasını destekler, evdeki rutinleri ve sevdiği eşyaları korur.
Bronşiolit: Bebeklerde ve küçük çocuklarda sık görülen, çoğunlukla RSV'nin neden olduğu küçük hava yollarının viral enfeksiyonu. Burun akıntısıyla başlar; öksürük, hışıltı, takipne, göğüs içe çekilmeleri ve beslenme güçlüğüyle ilerler. Tedavi destekleyicidir: burun aspirasyonu, yeterli sıvı ve gerekirse oksijen. Hemşire solunum sıkıntısını ve oksijen satürasyonunu izler; temas önlemleri ve el hijyeniyle bulaşı önler.
Büyüme eğrileri: Çocuğun ağırlık, boy ve baş çevresinin yaş ve cinsiyete göre referans değerlerle karşılaştırıldığı grafikler; beş yaş altı için DSÖ Çocuk Büyüme Standartları yaygın olarak kullanılır. Tek ölçümden çok eğrinin seyri önemlidir: persentil çizgilerini aşağı doğru kesmek ya da 3. persentilin altında kalmak değerlendirme gerektirir. Ölçümler kalibre araçla ve doğru teknikle yapılır.
Büyüme geriliği: Çocuğun yaşına ve cinsiyetine göre beklenen hızda kilo almaması ya da büyümemesi; genellikle ağırlığın 5. persentilin altında kalması ya da büyüme eğrisinde ağırlık persentilinin düşmesiyle tanımlanır. Yetersiz besin alımı, emilim bozukluğu, kronik hastalık ya da psikososyal etkenler neden olabilir. Hemşire beslenme öyküsünü değerlendirir, doğru tartı ve ölçüm yapar ve kilo alımını yakından izler.
Çocuk istismarı ve ihmali: Bir çocuğa yönelik fiziksel, cinsel ya da duygusal istismar ve çocuğun temel gereksinimlerinin karşılanmaması (ihmal). Öyküyle uyumsuz yaralanmalar, farklı iyileşme evrelerindeki morluklar, açıklanamayan kırıklar ve gecikmiş başvuru uyarı işaretleridir. Türkiye'de sağlık çalışanları şüpheli durumu yetkili makamlara bildirmekle yükümlüdür. Hemşire bulguları nesnel olarak kaydeder, çocuğun güvenliğini sağlar ve kurum protokolüne göre bildirim yapar.
Epiglotit: Çoğunlukla Hib bakterisinin neden olduğu, hızla kötüleşen epiglot iltihabı; hava yolunu aniden tıkayabildiği için acil bir durumdur. Salya akması, yutma güçlüğü, boğuk ses ve çocuğun öne eğilip oturduğu tripod pozisyonu tipiktir. Hib aşısı sayesinde nadirleşmiştir. Boğaz dil basacağıyla muayene edilmez, çocuk ağlatılmaz, rahat ettiği pozisyonda bırakılır ve acil hava yolu ekipmanı hazır tutulur.
Febril konvülziyon: Altı ay ile beş yaş arasındaki çocuklarda, merkezi sinir sistemi enfeksiyonu olmadan ateşle birlikte görülen nöbet. Basit febril nöbet jeneralizedir, 15 dakikadan kısa sürer ve 24 saat içinde tekrarlamaz; çoğu kalıcı hasar bırakmaz. Nöbet sırasında çocuk yan yatırılır, çevresi güvenli hale getirilir, ağzına bir şey konmaz ve süre tutulur; 5 dakikayı aşan nöbet acil tedavi gerektirir. Aileye ateş yönetimi ve nöbette ilk yardım öğretilir.
Fenilketonüri: Fenilalanin hidroksilaz enzim eksikliği nedeniyle fenilalaninin kanda birikip beyne zarar verdiği kalıtsal metabolik hastalık. Tedavi edilmezse ağır zihinsel yetersizlik, nöbetler ve idrarda ve terde küf kokusu görülür. Topuk kanı taramasıyla saptanır; ömür boyu fenilalaninden kısıtlı diyet ve özel mama ile tedavi edilir. Aspartam fenilalanin içerdiği için aspartamlı ürünlerden kaçınılır.
FLACC ağrı ölçeği: Ağrısını sözel olarak ifade edemeyen bebek ve küçük çocuklarda ağrıyı yüz ifadesi, bacaklar, aktivite, ağlama ve avutulabilirlik üzerinden değerlendiren davranışsal ölçek. Her bölüm 0–2 puanlanır, toplam puan 0–10 arasındadır; puan yükseldikçe ağrı şiddeti artar. Hemşire her ağrı girişiminden sonra yeniden değerlendirir.
Fontanel: Bebeğin kafatası kemikleri arasındaki kemikleşmemiş, zarla örtülü yumuşak alan. Arka fontanel genellikle ilk 2 ayda, ön fontanel 12–18. aylar arasında kapanır. Bebek sakinken çökük ön fontanel dehidratasyonu, gergin ve kabarık fontanel kafa içi basınç artışını düşündürür. Hemşire fontaneli bebek dik ve sakinken palpe eder.
Gelişim basamakları: Çocukların çoğunun belirli yaş aralıklarında kazandığı motor, dil, sosyal-duygusal ve bilişsel beceriler; örneğin bebeklerin çoğu 2. ayda sosyal gülümser, 9. ayda desteksiz oturur, 12–18. aylar arasında yürür. Hemşire her izlemde basamakları sorgular; beklenen becerinin kazanılmaması ya da kazanılmış bir becerinin kaybı gelişimsel tarama ve yönlendirme gerektirir.
İnvajinasyon: Bağırsağın bir bölümünün teleskop gibi bir sonraki bölümün içine girmesiyle oluşan mekanik bağırsak tıkanıklığı; en çok bebeklerde ve küçük çocuklarda (sıklıkla 3–24 ay arasında) görülür. Gelip geçen şiddetli karın ağrısı nöbetlerinde çocuk şiddetle ağlar ve bacaklarını karnına çeker; kusma ve dışkıda kan görülebilir. Kolik tarzı ağrı, ele gelen karın kitlesi ve kanlı dışkı klasik üçlüyü oluşturur, ancak çocukların yarısından azında üçü birden bulunur. Acil bir durumdur: çoğu hava ya da sıvı lavmanla düzeltilir; bu başarısız olursa ya da bağırsak delinirse cerrahi gerekir.
Kawasaki hastalığı: Çoğunlukla beş yaş altı çocuklarda görülen, nedeni bilinmeyen akut sistemik vaskülit. En az 5 gün süren ateşe şunlardan en az dördü eşlik eder: çift taraflı konjonktivit, dudak ve ağız değişiklikleri, döküntü, el ve ayaklarda şişlik ve kızarıklık, servikal lenfadenopati; eksik form da görülür. En önemli komplikasyonu koroner arter anevrizmasıdır. IVIG ve aspirinle tedavi edilir; hemşire ateşi, kalp bulgularını ve sıvı dengesini izler, IVIG sonrası kızamık ve suçiçeği gibi canlı aşıların yaklaşık 11 ay ertelendiğini aileye anlatır.
Kistik fibrozis: CFTR genindeki mutasyonlar nedeniyle salgıların koyulaştığı, başta akciğer ve pankreası etkileyen otozomal resesif kalıtsal hastalık. Tekrarlayan akciğer enfeksiyonları, yağlı ve kötü kokulu dışkı, büyüme geriliği ve terde tuz artışı görülür; tanıda ter testi kullanılır. Hemşire göğüs fizyoterapisi ve hava yolu temizleme tekniklerini, pankreas enzimlerinin öğün ve ara öğünlerle alınmasını ve beslenme desteğini öğretir.
Konjenital hipotiroidi: Doğuştan tiroid hormonu yetersizliği; tedavi edilmezse zihinsel yetersizlik ve büyüme geriliğine yol açar. Birçok yenidoğanda belirti yoktur; bazıları az hareketli ve uykulu olur, güç beslenir ya da kabız olur. Topuk kanı taramasıyla erken tanı konur ve hormon replasmanı ilk haftalarda başlanırsa gelişim normal seyreder. Aileye ilacın her gün düzenli verilmesi öğretilir.
Krup: Çoğunlukla altı ay ile üç yaş arasındaki çocuklarda, sıklıkla parainfluenza virüsünün neden olduğu üst hava yolu enfeksiyonu. Havlar tarzda öksürük, ses kısıklığı ve inspiratuvar stridor tipiktir; belirtiler gece artar. Ağlamak solunum sıkıntısını artıracağı için çocuğun sakin tutulması önemlidir. Dinlenirken stridor, içe çekilmeler, siyanoz ve bilinç değişikliği acil belirtilerdir.
Oral rehidrasyon tedavisi: Hafif-orta dehidratasyonda glukoz ve tuzları belirli oranda içeren oral rehidrasyon solüsyonunun (ORS) ağızdan verilmesi; glukoz bağırsakta sodyum ve su emilimini artırır. DSÖ ve UNICEF ishalli çocuklarda ORS ile birlikte çinko önerir. Kusan çocuğa sık aralıklarla, kaşıkla küçük miktarlarda verilir ve emzirme sürdürülür. Meyve suyu ve gazlı içecekler ishali artırabileceği için ORS yerine kullanılmaz.
Pilor stenozu: Mide çıkışındaki pilor kasının kalınlaşarak midenin boşalmasını engellemesi; genellikle 2–6 haftalık bebeklerde görülür. Beslenmeden sonra giderek artan fışkırır tarzda safrasız kusma, kusmanın hemen ardından yeniden acıkma ve karında zeytin büyüklüğünde kitle tipiktir. Dehidratasyon ve hipokloremik metabolik alkaloz gelişebilir. Tedavisi cerrahidir (piloromiyotomi); hemşire sıvı-elektrolit dengesini ve ağırlığı izler.
Terapötik oyun: Çocuğun hastalık ve hastane deneyimini anlamasına, duygularını ifade etmesine ve işlemlere hazırlanmasına yardım eden yapılandırılmış oyun. Örneğin çocuk oyuncak bebeğine enjeksiyon yaparak işlemi prova eder ve korkularını dile getirir. Hemşire oyunu çocuğun gelişim düzeyine göre seçer ve oyun sırasında fark ettiği kaygıları bakım planına yansıtır.
Yenidoğan tarama programı: Tedavi edilebilir doğumsal hastalıkları belirti vermeden saptamak için tüm yenidoğanlara yapılan tarama. Türkiye'de topuk kanıyla fenilketonüri, konjenital hipotiroidi, biyotinidaz eksikliği, kistik fibrozis, konjenital adrenal hiperplazi ve spinal müsküler atrofi taranır; işitme ve gelişimsel kalça displazisi ayrı ulusal programlarla taranır. İlk örnek beslenme başladıktan sonra taburculuktan hemen önce, ikinci örnek ilk hafta içinde aile hekimliği biriminde alınır; sonuçların aileye ulaşması izlenir.