- Bakım planı
- Hemşirelik süreci
- Hemşirelik tanısı
- NANDA
- Hemşirelik öğrencileri
Hemşirelik bakım planı nasıl hazırlanır? NANDA tanıları ve örneklerle adım adım rehber
Finito Hemşirelik ekibi7 dk okuma

Kısa cevap: Hemşirelik bakım planı, bir hastanın hemşirelik girişimleriyle karşılanabilecek gereksinimlerini hemşirelik süreci basamaklarıyla ele alan yazılı plandır. Her öncelikli sorun için hemşirelik tanısı (NANDA-I etiketi + neden + tanımlayıcı özellikler), amaç ve beklenen sonuçlar, hemşirelik girişimleri ve değerlendirme yazılır. İyi bir planda her ifade hastaya özeldir, ölçülebilirdir ve kanıta dayanır.
Bakım planı, klinik uygulamanın en çok zaman alan ödevlerinden biridir. Ama yalnızca okul ödevi değildir: Türkiye'de 2010 tarihli Hemşirelik Yönetmeliği'nin 6. maddesine göre hemşireler, bireyin, ailenin ve toplumun hemşirelik girişimleriyle karşılanabilecek sağlık gereksinimlerini belirler ve hemşirelik tanılama süreci kapsamında belirlenen gereksinimler çerçevesinde hemşirelik bakımını kanıta dayalı olarak planlar, uygular, değerlendirir ve denetler. Aynı madde, hemşirenin tüm uygulamalarını kayıt altına almasını da ister. Yani bakım planı, mesleğin yasal tanımının yazıya dökülmüş hâlidir.
Bakım planının dayandığı hemşirelik süreci
Bakım planı hemşirelik süreci basamaklarını izler. Open RN'nin Nursing Fundamentals kitabı, Amerikan Hemşireler Birliği (ANA) standartlarına dayanarak süreci altı basamakta anlatır:
- Veri toplama (tanılama): Öznel ve nesnel verilerin toplanması
- Hemşirelik tanısı: Verilerin analiz edilip gruplanması
- Beklenen sonuçların belirlenmesi: Hangi ölçülebilir değişikliği beklediğiniz
- Planlama: Kanıta dayalı girişimlerin seçilmesi
- Uygulama: Girişimlerin yapılması ve kaydedilmesi
- Değerlendirme: Sonuca ulaşılıp ulaşılmadığının belirlenmesi ve planın gözden geçirilmesi
Türkiye'deki birçok okulda bu basamaklar beş başlıkta toplanır (tanılama, tanı, planlama, uygulama, değerlendirme). İçerik aynıdır; okulunuzun formuna uyun.
1. Adım: Kapsamlı veri toplayın
Bakım planının kalitesi veri toplamanın kalitesine bağlıdır. Fırat Üniversitesi'nin iç hastalıkları hemşireliği bakım planı formundaki yönergeler, hastanın tüm sorunlarını kapsayan ayrıntılı veri toplanmasını ve normal olanlar dahil tüm laboratuvar sonuçlarının yazılıp analiz edilmesini ister. Bezmialem Vakıf Üniversitesi'nin rehberi de verilerin yapılandırılmış tanılama araçlarıyla toplanmasını öngörür.
Topladığınız verileri benzer örüntülerde gruplayın. Open RN, bunun için Gordon'un Fonksiyonel Sağlık Örüntüleri gibi çerçeveleri önerir: beslenme-metabolik, boşaltım, aktivite-egzersiz, uyku-dinlenme, baş etme-stres toleransı gibi. Gruplama, dağınık bulgulardan bir tanıya ulaşmanızı sağlar.
Klinikte sık kullanılan yapılandırılmış araçlara sözlükte göz atabilirsiniz: düşme riski değerlendirmesi, Braden ölçeği, ağrı değerlendirmesi ve nörolojik değerlendirme için Glasgow Koma Skalası rehberimiz.
2. Adım: Hemşirelik tanısını doğru yazın
Hemşirelik tanısı, NANDA International'ın tanımıyla bireyin, bakım verenin, ailenin, grubun ya da toplumun sağlık durumlarına ve yaşam süreçlerine verdiği insani yanıta (ya da bu yanıta yatkınlığa) ilişkin klinik bir yargıdır. Hemşirelik tanısı hastalığı değil, hastanın hastalığa yanıtını tanımlar. "Kalp yetersizliği" tıbbi tanıdır; "Aşırı sıvı volümü" hemşirelik tanısıdır.
Bir tanı ifadesi üç bölümden oluşur:
- Sorun: NANDA-I tanı etiketi
- Neden (etiyoloji, ilişkili faktörler): "... ile ilişkili" ya da "...'e bağlı"
- Tanımlayıcı özellikler (belirti ve bulgular): "... ile belirgin"
Fırat Üniversitesi formundaki iki kural özellikle önemlidir: tanıyı NANDA'da ifade edildiği şekliyle ve mutlaka nedeniyle birlikte yazın ve hastanın tıbbi tanısını neden olarak yazmayın. Neden, hemşirelik girişimleriyle değiştirilebilecek bir etken olmalıdır.
Tanı türüne göre yazım değişir:
| Tanı türü | Ne zaman? | Örnek ifade |
|---|---|---|
| Mevcut (sorun odaklı) | Sorun şu an var | Aşırı sıvı alımı ile ilişkili, akciğer bazallerinde raller, ayak bileklerinde 2+ gode bırakan ödem ve kilo artışı ile belirgin aşırı sıvı volümü |
| Risk | Sorun henüz yok, risk faktörleri var | Alt ekstremite kas gücünde azalma ve düşme korkusuna bağlı düşme riski |
| Sağlığı geliştirme | Hasta iyileşmeye istekli | Tedavisi hakkında daha fazla bilgi edinme isteğini ifade etmesi ile belirgin sağlık yönetimini geliştirmeye hazır oluş |
Risk tanısında "ile belirgin" kısmı yoktur, çünkü sorun henüz gelişmemiştir; onun yerine risk faktörlerini yazarsınız. Örnekler, Open RN'nin kalp yetersizliği olan bir hasta üzerinden anlattığı vaka çalışmasından uyarlanmıştır.
3. Adım: Tanıları önceliklendirin
Bezmialem rehberi, tanıların mevcut ya da potansiyel olduğunun belirtilmesini ve öncelik sırasına göre numaralandırılmasını ister. Open RN, önceliklendirme için üç yaygın aracı sayar: Maslow'un gereksinimler hiyerarşisi, ABC (hava yolu, solunum, dolaşım) ve akut, kompanse olmamış sorunların kronik sorunların önüne alınması. Mevcut sorunlar genellikle risk tanılarından önce gelir, ama hasta çok kırılgansa bir risk tanısı ilk sıraya çıkabilir.
4. Adım: Ölçülebilir amaç ve beklenen sonuçlar yazın
Amaç geneldir; beklenen sonuç ölçülebilir ve zamanla sınırlıdır. Open RN, sonuç ifadelerinin "Hasta ..." diye başlamasını ve SMART ölçütlerini karşılamasını önerir: belirli (her ifadede tek eylem), ölçülebilir, ulaşılabilir, gerçekçi ve zaman sınırlı.
- Ölçülemez: "Hasta yeterli sıvı alacak."
- Ölçülebilir: Hastanın her vardiyada alacağı sıvı miktarını, ekiple belirlenen hedefe göre sayıyla yazmak.
Fırat Üniversitesi formu ortak bir dil kullanmak için amaçlarda -mek/-mak, beklenen hasta sonuçlarında -mesi/-ması eklerinin kullanılmasını önerir. Örneğin kanama riski tanısında beklenen sonuç: "Kanama belirtilerinin gözlenmemesi." Okulunuz farklı bir kalıp istiyorsa ona uyun.
5. Adım: Hastaya özel girişimler planlayın
Open RN girişimleri üç gruba ayırır:
- Bağımsız girişimler: Hemşirenin istem gerekmeden yaptığı uygulamalar (aldığı-çıkardığı sıvı takibi, pozisyon verme, terapötik iletişim gibi)
- Bağımlı girişimler: Hekim istemi gerektiren uygulamalar (istemdeki ilacın uygulanması gibi)
- İş birliğine dayalı girişimler: Diğer ekip üyeleriyle birlikte yürütülen uygulamalar (fizyoterapist ya da diyetisyenle ortak plan gibi)
İki üniversite rehberi de aynı noktada birleşir: girişimler somut ve herkesin aynı şeyi anlayacağı biçimde yazılmalıdır. "Bol sıvı alması sağlanacak" ifadesinde "bol"un ne kadar olduğu, "sık sık ağız bakımı" ifadesinde ne sıklıkta yapılacağı, "uygun pozisyon" ifadesinde hangi pozisyonun kastedildiği belli değildir. Kitaplardaki örnek planlardan yararlanabilirsiniz, ama yalnızca bakım verdiğiniz hastada gerçekten var olan durumlara yönelik girişimleri yazmalısınız. Fırat formu plan aşamasındaki girişimlerin -ecek/-acak ekiyle yazılmasını, Bezmialem rehberi ise emir kipiyle ("uygula", "değerlendir") yazılmasını ister; bu nedenle okulunuzun kuralını kontrol edin.
6. Adım: Uygulayın ve değerlendirin
Fırat formuna göre uygulama basamağında yapılabilen girişim +, yapılamayan – ile işaretlenir; Bezmialem rehberi yapılamayan uygulamanın nedeninin değerlendirme bölümüne yazılmasını ister. Değerlendirmede iki soruyu yanıtlayın: Tanıyla ilgili son durum nedir? ve Bu durumu gösteren nesnel veriler nelerdir? Open RN, sonuçların "karşılandı, kısmen karşılandı, karşılanmadı" olarak değerlendirilmesini ve karşılanmayan sonuçlarda planın gözden geçirilmesini önerir.
Örnek bakım planı 1: Aşırı sıvı volümü
- Veriler: İki akciğer bazalinde raller, ayak bileklerinde 2+ gode bırakan ödem, kilo artışı, nefes darlığı; hasta "Ayak bileklerim çok şişti" diyor.
- Tanı: Aşırı sıvı alımı ile ilişkili, raller, ödem ve kilo artışı ile belirgin aşırı sıvı volümü.
- Amaç: Hastanın sıvı dengesinin sağlanması.
- Beklenen sonuçlar: Nefes darlığının azalması; akciğer seslerinin temizlenmesi; ödemin azalması; kilonun taburculukta başlangıç değerine dönmesi (her biri için ekiple bir süre belirleyin).
- Girişimler: Aldığı-çıkardığı sıvı her vardiyada izlenecek ve kaydedilecek; hasta her gün aynı saatte, aynı tartıyla tartılacak; ödemli bölgeler için düzenli pozisyon değişimi yapılacak; istemdeki diüretik zamanında uygulanıp yanıtı izlenecek; hastaya istemdeki sıvı kısıtlaması anlatılacak.
- Değerlendirme: Akciğer sesleri, kilo eğilimi ve ödem derecesine göre karşılandı / kısmen karşılandı / karşılanmadı.
Örnek bakım planı 2: Düşme riski
- Veriler: Alt ekstremite kas gücünde azalma, hasta düşmekten korktuğunu söylüyor, diüretik kullanımı nedeniyle tuvalete sık kalkıyor.
- Tanı: Kas gücünde azalma ve düşme korkusuna bağlı düşme riski.
- Amaç: Hastanın düşmeden korunması.
- Beklenen sonuç: Hastanede kaldığı süre boyunca düşme yaşamaması.
- Girişimler: Yatışta ve kurum politikasına göre düşme riski değerlendirmesi yapılacak; çağrı zili ve kişisel eşyalar ulaşabileceği yere konacak; yatak en alçak konumda tutulacak; planlı tuvalet desteği sunulacak; kas gücü için fizyoterapi ile iş birliği yapılacak.
- Değerlendirme: Düşme olup olmadığı, hastanın yataktan kalkarken yardım isteyip istemediği.
Kopyalanabilir şablon
| Bölüm | Ne yazılır? |
|---|---|
| Veriler | Tanıyı destekleyen öznel ve nesnel veriler |
| Hemşirelik tanısı | NANDA-I etiketi + neden + tanımlayıcı özellikler (risk tanısında risk faktörleri) |
| Amaç | Sorunu gidermeye ya da en aza indirmeye yönelik kısa, net ifade |
| Beklenen sonuçlar | Ölçülebilir, zaman sınırlı, hastaya özel ifadeler |
| Girişimler | Somut, sıklığı belli, hastaya özel; bağımsız / bağımlı / iş birliği; gerekçesi ve kaynağı |
| Uygulama | Yapıldı (+) / yapılamadı (–) ve nedeni |
| Değerlendirme | Son durum ve onu gösteren nesnel veriler; gerekirse plan revizyonu |
Sık yapılan hatalar
- Tıbbi tanıyı neden olarak yazmak ("kalp yetersizliğine bağlı...").
- Ölçülemeyen beklenen sonuçlar ("yeterli", "normal" gibi).
- Kitaptan aynen kopyalanmış, hastaya özel olmayan girişimler.
- "Sık sık", "bol", "uygun" gibi belirsiz ifadeler.
- Değerlendirmede veri sunmamak.
Bakım planını vardiya değişiminde ekibe aktarırken bilgiyi düzenli sıralamak için SBAR iletişim tekniği rehberimize, kayıt kuralları için de sözlükteki hemşirelik kayıtları ve hemşirelik sınıflandırma sistemleri maddelerine göz atabilirsiniz.
Finito Hemşirelik ile pekiştirin
Bakım planı yazmak, veriyi görüp önceliklendirmeyi pratik ettikçe kolaylaşır. Finito Hemşirelik adım adım açılan klinik vakalarla bulguları fark etmenizi, önceliklendirmenizi ve girişim seçmenizi sağlar; her seçeneğin gerekçesini gösterir. Ders notlarınızı da flash kartlara ve quizlere dönüştürür. Tarayıcınızda ücretsiz başlayın.
Sık sorulan sorular
Bakım planında kaç hemşirelik tanısı olmalı?
Sabit bir sayı yoktur; okulunuz belirler. Örneğin Bezmialem rehberi iç hastalıkları uygulamasında en az beş tanı ister. Open RN de girişim sayısının sabit olmadığını, beklenen sonuçlara ulaşmak için ne gerekiyorsa o kadar girişim yazılması gerektiğini vurgular.
NANDA tanıları nereden bulunur?
NANDA International'ın güncel Nursing Diagnoses: Definitions and Classification kitabından ya da okulunuzun önerdiği Türkçe çeviriden. Open RN, NANDA-I'nin 220'den fazla tanıyı 13 alanda topladığını belirtir.
Tıbbi tanı ile hemşirelik tanısı arasındaki fark nedir?
Tıbbi tanı hastalığı tanımlar ve hekim tarafından konur. Hemşirelik tanısı hastanın bu duruma verdiği yanıtı tanımlar ve hemşirelik girişimleriyle ele alınabilir. Aynı tıbbi tanıya sahip iki hastanın hemşirelik tanıları farklı olabilir.
Amaç ile beklenen sonuç arasındaki fark nedir?
Amaç genel bir hedeftir (sıvı dengesinin sağlanması). Beklenen sonuç ölçülebilir ve zamanla sınırlıdır (belirlenen süre içinde akciğer seslerinin temizlenmesi gibi).
Risk tanısında neden "ile belirgin" yazılmaz?
Çünkü sorun henüz ortaya çıkmamıştır; ortada belirti ve bulgu değil risk faktörleri vardır.
Kaynaklar
- T.C. Resmî Gazete. Hemşirelik Yönetmeliği, 8 Mart 2010, Sayı 27515, Madde 6.
- Open Resources for Nursing (Open RN). Nursing Fundamentals 2e, 4.4 Diagnosis, 4.6 Planning, 4.8 Evaluation.
- Fırat Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi. İç Hastalıkları Hemşireliği Bakım Planı Formu.
- Bezmialem Vakıf Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi. İç Hastalıkları Hemşireliği Klinik Uygulama Bakım Planı Hazırlama Rehberi.
- Herdman TH, Kamitsuru S, Lopes CT, eds. NANDA International Nursing Diagnoses: Definitions and Classification 2021–2023. 12th ed. Thieme; 2021.